Na szczycie Winnej Góry stał pierwszy połaniecki drewniany kościół pod wezwaniem św. Katarzyny. Wielokrotnie przebudowany i rekonstruowany przetrwał do 1786 r. Znajdował się w grodzie warownym kasztelanii połanieckiej, usytuowanym w widłach rzeki Czarnej i Wisły. Miał być wzniesiony nad Wisłą ok. 1000 r. prawdopodobnie z fundacji Bolesława Chrobrego (992–1025), choć nie ma faktycznych danych źródłowych potwierdzających tę okoliczność. Data ta jest z pewnością przybliżona, ale wiąże się ze Zjazdem Gnieźnieńskim i późniejszym procesem chrystianizacji państwa.
Najdawniejszym kościołem w Połańcu, zapewne sięgającym początków chrześcijaństwa w naszym kraju był kościół św. Katarzyny Panny Męczenniczki na górze nad Wisłą istniejący. Jest przypuszczenie, że fundatorem tego kościoła mógł być około 1000 r. król Bolesław Chrobry. W połowie wieku XV z kościoła św. Katarzyny istniały ledwie szczątki”.
Ksiądz Jan Wiśniewski (1876-1943), proboszcz parafii w Połańcu, opisując historię tego miejsca kultu w książce „Dekanat sandomierski” wydanej w Radomiu w 1915 r.Pierwszą udokumentowaną informacją, jaką dysponujemy jest wzmianka z wystawionego w 1191 r. aktu poświęcenia kolegiaty sandomierskiej. Zgodnie z zapiskami Jana Długosza w “Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego”, w Połańcu istniał drewniany kościółek pod wezwaniem św. Katarzyny. W tym czasie książę krakowsko-sandomierski Kazimierz Sprawiedliwy (1138-1194), najmłodszy z synów Bolesława Krzywoustego rezygnuje z książęcego patronatu nad kościółkiem św. Katarzyny w Połańcu i włącza je do fundacji nowopowstałej Kolegiaty w Sandomierzu. Pisano o niej jako kaplica “capella de Polanecz”. W połanieckim grodzie kasztelańskim obiekt stanowił jedno z pierwszych ośrodków organizacji parafialnej i był drugim po Wiślicy.
Wystawienie przywileju dla wójta połanieckiego Mikołaja Bartkowica w dniu 18 czerwca 1264 r. przez księcia krakowskiego i sandomierskiego Bolesława Wstydliwego przyczyniło się do rozbudowy Połańca, który zaczął się rozwijać na obszarze ziemi w pobliżu grodu. Połaniec wówczas liczył ok. 150 mieszkańców. Świątynia była głównym obiektem lokalnego kultu religijnego, służyła zaspokajaniu potrzeb religijnych rycerzom. Do parafii oprócz miasta przynależały również miejscowości okoliczne po obu brzegach rzeki Wisły. Przy kościele św. Katarzyny znajdował się cmentarz grzebalny w postaci tzw. okopiska.
Kościół na Winnej Górze był miejscem modlitwy, obrzędów religijnych i spotkań społeczności, które ceniły świętość oraz dobroczynność swojej patronki. Św. Katarzyna – patronka filozofów i młynarzy. Znana również jako Katarzyna Dziewica Męczenniczka Aleksandryjska, żyła w IV wieku i miała duże znaczenie dla wielu wiernych. Jej kult rozpowszechnił się na całym świecie, a także w Polsce, gdzie wiele kościołów nosi jej imię. Jego architektura i wystrój były pełne symboliki i znaczenia dla miejscowych wiernych. Kościół miał posiadać trzy ołtarze, św. Katarzyny na wschodniej ścianie kościoła, drugi ołtarz św. Antoniego Padewskiego, natomiast trzeci ołtarz przedstawiał św. Barbarę, patronkę dobrej śmierci. Znajdował się tam również gotycki obraz matki Boskiej na drzewie z farbami woskami na podkładzie kredowym z XV w.
Niestety XIV wiek naznaczony był tragicznymi wydarzeniami, które zmieniły losy jego mieszkańców. Zator lodowy na Wiśle spowodował wielką powódź, która zniszczyła część miasta i zagroziła jego mieszkańcom. Zator doprowadził do zmiany koryta rzeki obsunięcia się dużej części zabudowy. W obliczu takiej katastrofy konieczne stało się przeniesienie cennych obiektów w bezpieczniejsze miejsce. Decyzja ta była niezbędna, aby zapobiec powtórzeniu się podobnych tragicznych wydarzeń. Tak też się stało w 1350 r. kiedy król Polski Kazimierz Wielki (1310-1370) przeniósł Połaniec na nowe miejsce, w rejon, gdzie znajduje się obecnie rynek (Plac Uniwersału Połanieckiego). Wybudowano nowy drewniany kościół i przeniesiono relikwie św. Katarzyny z kościoła zamkowego. Pozostała część miasta na Winnej Górze wraz z kościółkiem nadal funkcjonowała. Na cześć patronki pierwszego kościoła w Połańcu – św. Katarzyny został ustanowiony przez króla Zygmunta I Starego (1467-1548) coroczny jarmark w dniu 25 XI.
Po przeniesieniu miasta w dolinę Czarnej i wybudowaniu nowego kościoła św. Marcina, kościół św. Katarzyny utracił pierwotne znaczenie i był użytkowany jako kaplica.
Kościół św. Katarzyny zejdzie wtedy do rzędu kaplic i dzięki przebudowom rekonstrukcjom będzie służył w dalszym ciągu swym parafianom szczególnie z prawego brzegu Wisły również swoim cmentarzem grzebalnym, który jako tzw. okopisko będzie jeszcze długo miejscem wiecznego spoczynku swych wiernych zmarłych. Kościół ów istniał jeszcze w czasie wizytacji parafii – dekanatu na przedmieściu Połańca w 1764 roku, podjętej na specjalne polecenie biskupa krakowskiego Kajetana Ignacego Sołtyka znajdował się on wtedy w stanie ruiny.
Kazimierz Warchałowski (1927-1994), pisał w publikacji “Połaniec. Zarys dziejów”.Obiekt dotrwał aż do 1786 r., kiedy już niemal jako ruina, został rozebrany jeszcze przed wybuchem insurekcji kościuszkowskiej (1794 r.).
Do miejsca, gdzie niegdyś znajdował się kościół, a potem kaplica św. Katarzyny, wiedzie ścieżka odchodząca od strony ul. Nadwiślańskiej w Winnicy. Obecnie stoi tu krzyż z kamieniem i pamiątkową tablicą. Obecnie stoi tu krzyż z kamieniem i pamiątkową tablicą. Na tablicy można odczytać napis: “W miejscu tym stał pierwszy w Połańcu kościół pod wezwaniem św. Katarzyny, zbudowany za panowania Bolesława Chrobrego, a od 1360 r. zamieniony na kaplicę. Do parafii tej należał ludność zamieszkująca po wschodniej stronie Wisły – 4 wioski oraz zachodniej – 19 wiosek z Kłodą. Kaplicę rozebrano w 1786 roku. Połaniec 7.V. 1995 r.”. Rosnące wokół drzewa oraz kameralne otoczenie sprzyjają refleksji i zadumie. Spacer po tych terenach to nie tylko podróż w przeszłość, ale także możliwość doświadczenia spokoju i piękna otaczającej przyrody. Nieopodal z wierzchołka skarpy, roztacza się malowniczy pejzaż, w którym można dostrzec po drugiej stronie miejscowości województwa podkarpackiego. W oddali rysuje się sylwetka bloków i wieża kościoła w Mielcu, które oddalone są od nas o około 20 kilometrów w linii prostej.
Uchwałą nr XIV/99/03 Rady Miejskiej w Połańcu z dnia 10 grudnia 2003 r. jedna z ulic na Winnicy otrzymała nazwę ulicy św. Katarzyny. Motywacja stojąca za nadaniem nazwy ulicy, jak można się domyśleć, była związana z historycznym znaczeniem pierwszego w Połańcu kościoła, który niegdyś stanowił ważny punkt dla lokalnej społeczności. Nazwa ta ma przypominać o dawnych czasach i tradycjach, które kształtowały to miejsce i jego mieszkańców przez wieki. W 2020 roku ulica św. Katarzyny przeszła metamorfozę, z uwagi na zaplanowaną w przyszłości budowę osiedli domków jednorodzinnych w jej okolicy.
Czytaj więcej
Niewątpliwie historia kościoła św. Katarzyny pozostaje ważnym świadectwem bogatego dziedzictwa tego miejsca. Wizyta na Winnej Górze pozwala oderwać się od codzienności i zanurzyć w atmosferze spokoju i harmonii. Krzyż i obelisk z pamiątkową tablicą stoją tu jako symbol przemijania oraz pamięci o ważnych wydarzeniach i ludziach, którzy kiedyś stąpali po tych ziemiach. Każdy, kto tu zawita, może choć na chwilę poczuć się częścią tej historii. Pomimo upływu czasu, pamięć o kościele św. Katarzyny na Winnej Górze wciąż pozostaje żywa wśród mieszkańców Połańca, przypominając o dawnych tradycjach i wartościach, które przetrwały przez wieki. To miejsce należy do tej części historii, która kształtuje tożsamość i dziedzictwo kulturowe naszej “małej Ojczyzny”.
Dziękujemy, że przeczytałaś/eś nasz artykuł do końca.
Bądź na bieżąco! Obserwuj nas na Facebooku.
